Op zoek naar de Molens van Amsterdam

Windmolens waren eeuwenlang de trouwe helpers van de Nederlanders om het watertekort tegen te gaan. Nederland had gedurende de hoogtijdagen meer dan 10.000 windmolens. Heden ten dage moeten we het doen met zo’n goede duizend.

Een aantal van de nog resterende molens hebben hun deuren geopend voor belangstellenden. Sommigen zijn zelfs verbouwd tot woningen, maar let wel, dit zijn geen museums! 

Windmolens in de stad Amsterdam

Totaal anders dan vaak wordt verondersteld, is het niet eens nodig om Amsterdam te verlaten  teneinde deze buitencategorie van het Nederlands erfgoed aan een nader onderzoek te onderwerpen. Goed beschouwd, zoals geldt voor de meeste zaken in een multidimensionale stad, ligt alles om de hoek! Of is het hoogstens een kort eindje met de fiets. In hartje Amsterdam bevinden zich maar liefst acht windmolens! Dit zal zelfs voor een echte Amsterdammer een verrassing zijn!

MOLEN DE OTTER

Rond 1630 moet de Otter zijn gebouwd, dit trotse erfgoed van Amsterdam. ‘Het instrument waarmee Nederland de golven regeert’. Vanaf de Dam bevindt de molen zich op zo’n twintig minuten wandelen.  Het excacte adres is Gills van Ledenbergstraat 78, aan de Westkant van de Jordaan. 

Sedert 1816 was het terrein waarop de molen staat in handen van de houthandel G.T. van der Bijl. Toen de stad steeds verder oprukte gingen de meeste omringende havens dicht en werden ze drooggelegd.  Er verscheen een nieuwe stadswijk, de Frederik Hendrikbuurt.

Hoewel de houthandel overleefde schakelden ze  in 1921 over op een electrische houtzaagmachine  Toch bleef de molen overeind, zij het zonder wieken. In 1931 sneuvelde de nabijgelegen molen ‘Het Luipaard’.  Zo resteerde De Otter als enige van de talloze houtzaagmolens die de buurt het zo karakteristieke aanzien gaf. In 1934 verschenen de Centrale  Markthallen aan de overkant van de Kostverlorenvaart.  Tegenwoordig bekend staand als ‘Food Center Amsterdam’.  

Een paalmolen( paltrok) in de gedaante van De Otter is de enige houtzaagmolen in zijn soort die nog in werking is en de  oudste. Jammer genoeg zijn er ontwikkelaars die van zins zijn deze historie weg te vagen ten faveure van een blok luxe appartementen  of kantoren. Op dit moment is het al moeilijk genoeg voor De Otter om goed te functioneren vanwege omliggende huizen die de vrije doorgang van wind in de weg zitten. Hoewel de bezitter van de molen zich uit alle macht verzet om dit stuk geschiedenis te behouden, ziet de toekomst er niet rooskleurig uit!   Dus voor het geval dat je nog een echt authentieke molen wilt bekijken, plan een bezoek aan De Otter, voordat het niet meer kan!

Deze schitterende  molen is meer dan de de moeite waard!

DE RIEKERMOLEN

We hebben hier te maken met een achtkantige grondzeiler geheten de Riekermolen. Deze molen wordt in beweging gezet door windkracht. Deze molen stond aanvankelijk in de Riekerpolder aan de Sloterweg. Aldaar werd de molen ingezet om het polderwater in deze polder te transporteren richting nieuwe Meer.

Tot 1932 heeft deze molen daar gefunctioneerd teneinde het oppervlaktewater te bemalen. Daarna heeft men de molen op non-actief gesteld.  De molen is afgebroken in 1956 en tussen 1960 en 1961 heeft men het gevaarte weer opgebouwd op zijn huidige locatie te weten de waterloop aan de Kleine Wetering aan de zuidflank van het Amstelpark. desgewenst kan de Riekermolen worden ingezet om het oppervlaktewater van de Kleine Wetering te bemalen.

De Riekermolen is bewoond. Daarom is het niet mogelijk  voor het publiek om het interieur van de molen te bezichtigen.

Een standbeeld van Rembrandt bevindt zich op het grasveld voor de molen. Rembrandt starend over de Amstel.

Wij raden je aan als je de molen komt bezichtigen dat je ook eventjes het standbeeld goed bekijkt. Deze locatie is prima te bereiken als je met de fiets gaat via de Amsteldijk  richting  het schilderachtige Ouderkerk aan de Amstel.

D’ADMIRAAL

In 1792/1793  werd  in opdracht van Roelof de Leeuw de molen gebouwd door Symon Krol. Roelof de Leeuw was de echtgenoot van Elisabeth Admiraal, een nazaat van Cornelis Dirkszoon, een burgermeester van Monnickendam die een troep watergeuzen leidde die in 1573 tijdens de slag op de Zuiderzee de graaf van Bossu  een nederlaag toebracht. Dirkszoons bijnaam ‘De Admiraal’ werd later de familienaam. Daar heeft de molen zijn naam aan te danken. 

In 1966/1967 heeft men de molen gerestaureerd.  De laatste restauratie dateert van 1999. De molen is nog steeds bedrijfsvaardig.

In de beginjaren gebruikte men de molen om ‘tras’ te vervaardigen. Daarbij moest tufsteen worden gemalen dat zijn herkomst had in het Eifelgebergte.  De gemalen tufsteen(tras) diende te worden gemengd met kalk om mortel te verkrijgen.

Eerst verscheen er in 1896 een stoommachine, daarna kwam er een dieselmotor en uiteindelijk werd er een electromotor bijgeplaatst. Om en nabij 1900 werd er krijt gemalen ten bate van de verfindustrie.

DE BLOEM

Aan de Haarlemmerweg in Amsterdam bevindt zich een stellingmolen genaamd de Bloem of De blom.

400 roe is de andere benaming voor de molen. 400 Roede is de afstand vanaf de Haarlemmerpoort. Vergelijkbaar met zo’n anderhalve kilometer.

Tot 1878 stond deze molen uit 1778 op het bolwerk Rijkeroort, als een van de bolwerken aan de Buitensingelgracht, in het verlengde van de Bloemgracht. 

De oude naam voor het bolwerk luidde ‘De Blom’. Hier ontlenen zowel de bloemgracht als de molen hun naam aan. 

De commissie tot het bestuur over de kerkgebouwen,  Goederen, Fondsen en inkomsten der Neder-Duitsche Hervormde Gemeente te Amsterdam kocht in 1866 de molen van de toenmalige eigenaren Pieter en Hendrik Pouwels. Dit vanwege uitbreidingsplanen voor het Westerkerkhof.

Vanwege nieuwe wetgeving  konden deze uitbreidingsvoornemens niet doorgaan. Zo konden de oude eigenaren Pieter en Hendrik Pouwels  de Bloem terugkopen tegen een billiker prijs.  Die geringere prijs viel te verklaren. De gemeente Amsterdam was voornemens de Marnixstraat aan te leggen en daarbij was de molen een obstakel. In 1877 werd de molen onttakeld en heeft men de onderdelen opgeslagen voor herbouw op de locatie waar hij nu staat. Destijds viel die plek nog  in de gemeente Sloten (BH.) Op die plaats werd de molen weer opgetuigd. En ziet er heden ten dage nog steeds zo uit. Een stenen onderbouw van vier meter hoog , een onderachtkant en een bovenachtkant. Hollands glorie op z’n best! 

Sloten werd geannexeerd door Amsterdam in 1921. En sedertdien bevindt de molen zich weer op Amsterdams grondgebied!

De gemeente kocht de molen in 1927 en gaf hem in verhuur aan ‘Ken Uzelve’, maar na 1931 ging de molen over naar de firma Schuurman. De molen kreeg een ‘upgrade’ door Hendrik Schuurman. Hij moderniseerde de Bloem met een electrische maalstoel. En op die manier kon er ook gemaald worden zonder wind. 

De Bloem kreeg na de Tweede Wereldoorlog opnieuw te maken met een modernisatie. Tot 1960 was de molen in bedrijf. Gezegd moet worden dat de laatste jaren vooral het electrisch malen de overhand had.

Het publiek kon de molen bezichtigen van 1963 tot begin jaren zeventig. Onder in de molen vestigde zich een horecagelegenheid waar men iets kon nuttigen. Van  1967 tot 1988 huisvestte de molen een specerijenhandel., Schuurmans specerijen. Dit bedrijf verkaste richting bedrijventerrein. We schrijven 1998.  

De molen liep brandschade op in de Nieuwjaarsnacht van 2014. Hoogstwaarschijnlijk was vuurwerk de boosdoener.

Momenteel fungeert De Bloem als korenmolen. Dit geschiedt op vrijwillige basis. Gewoonlijk is de molen niet toegangkelijk voor bezoekers, maar bij speciale gelegenheden open ze soms toch de deuren!

DE ROE 1200

Aan de Haarlemmerweg te Amsterdam bevindt zich een poldermolen met de naam 1200 Roe. Vier kilometer staat ongeveer gelijk aan 1200 Roe. Deze naam is gegrond op het aantal roeden tot de Haarlemmerpoort. Om en nabij de vier kilometer dus.

In 1632 werd dit kunstwerk gebouwd. Dit vond plaats nadat de Haarlemmertrekvaart was opgeleverd. De molen werd ingezet voor de bemaling  van de Osdorper Binnenpolder. Nadat een belangrijk deel van de polder verdween onder het zand van de Westelijke tuinsteden verloor de molen in 1951 zijn bestaansrecht.  Verhuizing naar het dorp Sloten werd afgeblazen. Men besloot om de molen op zijn plek te laten staan en zo de herinnering aan vroeger tijden leven te houden. Tussen 1977 en 1979 vond er een ingrijpende restauratie plaats. De molen vervult momenteel geen enkele functie, maar hij wordt wel met enige regelmaat aan het werk gezet. De 1200 Roe is evenwel niet open voor bezichtiging aangezien de molen wordt bewoond.

DE 1100 ROE

Deze poldermolen, de 1100 roe, stond ooit aan de Haarlemmerweg. Ook hier is er een direct verband tussen de naam van de molen en de afstand tot aan de Haarlemmerpoort te weten bijna vier kilometer.

De 1100 m Roe dateert uit 1674. Gebouwd na de realisatie van de Haarlemmertrekvaart en bedoeld voor de bemaling van de Sloterbinnen en Middelveldse gecombineerde polder. De molen werd vernieuwd in 1775. In 1961 viel het doek voor de 1100 Roe toen een belangrijk gedeelte van de polder bedolven werd onder het zand van de Westelijke tuinsteden. De molen ging in stukjes.  Anno 1965 werd hij weer in ere hersteld bij het sportpark Ookmeer. Aldaar draagt de molen bij in de bemaling van het sportpark. Tegenwoordig kent met het bouwwerk ook als De Ookmeermolen. 

Het gevlucht is opgebouwd uit fokwieken systeem Fauel.  Er is hier sprake van een zogeheten Vlaamse vang met wipstok. Een Engels kruiwerk laat de kap van de molen draaien. Een stalen vijzel verplaatst het water.

DE GOOYER OF FUENMOLEN

De Goyer of Fuenmolen is een pareltje als je houdt van architectonische make-overs. Het bouwwerk bevindt zich op de Fuenenkade 7. Deze windmolen kun je vinden ten Oosten van het centrum van Amsterdam.  Deze windmolen herbergt bierbrouwerijtje ’t IJ. Hier koop je nog immer het traditionele Nederlandse   Y-meer ( IJmeer) bier.

Deze molen is van alle acht molens waarschijnlijk het simpelst te bereiken, omdat het vlakbij het Maritiem museum is gesitueerd. Mocht je bij toeval op de eerste zaterdag van de maand in Amsterdam zijn, dan heb je de mogelijkheid om dit kunstwerk in bedrijf te zien!

De Gooyer op z’n plek.

Oorspronkelijk waren de korenmolens op de bolwerken van de stad geplaatst. Maar molen De Gooyer was op verschillende plekken gestitueerd.  Vanwege stadsuitbreidingen verkaste de molen voortdurend. Aangezien het bouwwerk de meeste wind ving aan de rand van de stad.

Het bouwwerk verkaste in 1640 richting Oostelijk gedeelte van de Amstel. Anno 1663 verplaatste men de molen naar bolwerk Oosterbeer.  Om en nabij 1725 werd de molen voorzien van een achtkantige bovenkruier met stelling zoals tegenwoordig nog steeds het geval is. Vanwege de bouw van de Oranje-Nassau kazerne in 1811 kreeg de molen niet genoeg wind. En opnieuw volgde er een verhuizing.

In 1814 kreeg De Gooyer een plekje op een stenen voet behorend bij een van de twee stadsvuilwatermolens welke anno 1812 waren onttakeld. Om en nabij 1900 stond De Gooyer nog steeds overeind als de laatste overgebleven korenmolen. De overige molens waren inmiddels afgebroken.

Inmiddels is de molen niet meer in bedrijf, maar wordt wel bewoond. Zo af en toe draait hij nog. In 1911 verscheen het gemeenteijk badhuis en inmiddels biedt het ruimte aan brouwerij ’t IJ. Dit bedrijf heeft niets met de molen uitstaande ondanks de afbeelding van de molen in het logo van de bierbrouwer. Sinds 1970 bezit de molen de status van Rijksmonument. Van bezichtiging is helaas geen sprake!

Sloten werd geannexeerd door Amsterdam in 1921. En sedertdien bevindt de molen zich weer op Amsterdams grondgebied!

De gemeente kocht de molen in 1927 en gaf hem in verhuur aan ‘Ken Uzelve’, maar na 1931 ging de molen over naar de firma Schuurman. De molen kreeg een ‘upgrade’ door Hendrik Schuurman. Hij moderniseerde de Bloem met een electrische maalstoel. En op die manier kon er ook gemaald worden zonder wind. 

DE GEMEENSSCHAPSMOLEN

Aan de Gaasp bij Driemond( Amsterdam Zuidoost) bevindt zich De Gemeenschapsmolen daterend uit 1708.

Deze molen was gemaakt teneinde de bemaling van de Gemeenschapspolder te realiseren. Aanvankelijk was de molen voorzien van een scheprad. Dat werd vervijzeld anno 1892.

In 1926 kwam er een gemaal dat de bemaling voor zijn rekening nam.

Hierbij werd het bovenste deel van de molen gesloopt. In 1993 bleek het gemaal verouderd. Men besloot bij de vervanging om de molen in oude glorie te herstellen.

De herbouwde molen werd op 25 april 2003 door de Amsterdamse burgemeester Cohen officieel in gebruik genomen. Het Hoogheemraadschap Amstel Gooi en Vecht is de eigenaar van De Gemeenschapsmolen. Het bouwwerk is bewoond en kan niet worden bezichtigd.

DE MOLEN VAN SLOTEN

Op Akersluis 10 aan de rand van de stad bevindt zich de Molen van Sloten. Dit betreft een 19e-eeuwse poldermolen die toegangkelijk is voor belangstellenden. En wel dagelijks tussen 10.00 u en 16.00 u, behalve met feestdagen.

Extra bijzonder aan deze molen is dat hij officieel de status heeft van ‘huis van de gemeente’ hetgeen inhoudt dan men er in het huwelijk kan treden. 

We hebben hier te maken met een poldermolen behorend bij het dorp Sloten naast Amsterdam. De Molen van Sloten betreft een eikenhouten rietgedekte achtkantige stellingmolen rustend op een stenen voet. Dit bouwwerk bevindt zich aan de Ringvaart rond de Haarlemmermeerpolder en draagt bij samen met het Akergemaal tot de bemaling van de Westelijke tuinsteden.

Kuiperijmuseum en brouwerij

We schrijven april 2005. Het complex onderging een uitbreiding met het Kuiperijmuseum, waarin de toeschouwers zicht kregen op het aloude ambacht van de kuiperij.  In 2020 sloot het Kuiperijmuseum zijn deuren. Alle voorwerpen, betrekking hebbend op het kuipersambacht verkasten naar het Brabants Museum  Oud Oosterhout. De Brouwerij de 7 Deugden werd opgezet in april 2018. Direct naast de molen.

Aangezien de molen bijna 365 dagen per jaar geopend is

en onder de rook van Schiphol ligt, betekent deze molen een aantrekkelijk uitje voor al die buitenlandse toeristen die graag een kort bezoekje willen brengen aan een nog werkende molen.   Een molen die ook nog eens vlak bij Amsterdam staat!

Het bouwwerk is gesitueerd op hooguit tien minuten gaans vanaf het eindpunt van lijn twee in Sloten. Naast de molen bevindt zich een halte van buslijn 195 ( Connexxion.)